हरित फटाक्यांच्या प्रसाराची गरज, ग्रीन फायर क्रॅकरमुळे प्रदूषणाची तीव्रता होते कमी

 

 

 

 

जालना नायक टिम  विशेष

 

CSIR - NATIONAL ENVIRONMENTAL ENGINEERING RESEARCH INSTITUTE सीएसआयआर - राष्ट्रीय पर्यावरण अभियांत्रिकी संशोधन संस्था CSIR-राष्ट्रीय पर्यावरण अभियांत्रिकी संशोधन संस्था गेल्या काही वर्षांपासून अशा फटक्यांवर काम असून याच प्रकारचे फटाके निर्मित केले आहेत. काही मोठ्या शहरांमध्ये असे फटाके उपलब्धही आहेत. मात्र प्रसार व प्रचार व पारंपरिक फटाक्यांची लागलेल्या गोडीमुळे या ग्रीन फटाक्याकडे दुर्लक्ष होत आहे.

फटाके हे कमी तीव्रतेचे स्फोटक पदार्थ आहेत, जे उत्सव आणि सणांच्या प्रसंगी लहान स्फोटक प्रतिक्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या प्रकाशमान रंग आणि आवाजाद्वारे आनंद व उल्हास व्यक्त करण्यासाठी वापरले जातात. सणांच्या वेळी फटाके फोडल्याने सूक्ष्म कण (पीएम २.५ आणि पीएम १०), सल्फर डायऑक्साइड, नायट्रोजन डायऑक्साइड आणि बेरियमसारखे धातू यांसारखे विविध प्रदूषक हवेत पसरतात. हे प्रदूषक, विशेषतः आधीच प्रदूषित असलेल्या भागांमध्ये, हवेची गुणवत्ता आणखी खालावू शकतात, ज्यामुळे आरोग्यास गंभीर धोका निर्माण होतो.

 

 

सणासुदीच्या काळात फटाके फोडल्यामुळे होणाऱ्या प्रदूषणाच्या पार्श्वभूमीवर, भारताच्या  सर्वोच्च न्यायालयाने २३ ऑक्टोबर २०१८ रोजी, CSIR-NEERI द्वारे विकसित केलेल्या “हरित फटाके वगळता पारंपरिक फटाक्यांच्या विक्रीस बंदी” या आदेशाद्वारे (संदर्भ: रिट याचिका (सिव्हिल) क्र. ७२८/२०१५) फटाक्यांच्या विक्री आणि वापरावर बंदी घातली.

CSIR-NEERI द्वारे विकसित आणि प्रदर्शित केलेल्या, कमी उत्सर्जन असलेल्या फटाक्यांना “ग्रीन फटाके” म्हटले जाते. ग्रीन फटाके ही अशी स्फोटक उपकरणे आहेत, जी ज्वलनाची कार्यक्षमता सुधारण्यासाठी आणि सूक्ष्म कण (३०% व त्याहून अधिक), SO2, NOx सारखे वायू आणि इतर विषारी पदार्थांचे उत्सर्जन कमी करण्यासाठी, सुधारित रासायनिक सूत्रे आणि/किंवा फटाक्यांच्या कच्च्या मालाची अनुकूलित रचना वापरतात , तसेच दृश्य आणि ध्वनी परिणाम सुरक्षित मर्यादेत (< १२५ dBA) राखतात.

भारताच्या  सर्वोच्च न्यायालयाच्या १५ ऑक्टोबर २०२५ रोजीच्या आदेशानुसार, एनसीआर प्रदेशासह संपूर्ण भारतात हरित फटाक्यांच्या वापरास परवानगी देण्यात आल्याने, चाचणीच्या कामात लक्षणीय वाढ अपेक्षित आहे. ही वाढती राष्ट्रीय गरज पूर्ण करण्यासाठी, सीएसआयआर-नीरी, नागपूर येथे 'हरित फटाक्यांवरील राष्ट्रीय उत्कृष्टता केंद्र' (NCoE-GF) चे उद्घाटन ०२ डिसेंबर २०२५ रोजी सीएसआयआरच्या महासंचालक आणि डीएसआयआरच्या सचिव, डॉ. (श्रीमती) एन. कलाइसेल्वी यांच्या हस्ते करण्यात आले. तसेच, फटाके फोडताना प्रतिबंधित रसायने आणि प्रदूषण तपासण्यासाठी सीएसआयआर-नीरीच्या फटाक्यांच्या उत्पादनांची चाचणी करण्याची जबाबदारी विभागून घेण्यासाठी, सीएसआयआर-सीईसीआरआय (CoE-GF), कराईकुडी येथे फटाक्यांची चाचणी आणि संशोधन व विकास (R&D) सुविधा स्थापन करण्याचा प्रस्ताव आहे. CSIR-NEERI, नागपूर येथील NCoE हे हरित फटाक्यांच्या चाचणी, संशोधन आणि मंजुरीसाठी राष्ट्रीय नोडल केंद्र म्हणून काम करते आणि सर्व चाचणी अहवाल, निर्देश आणि संबंधित तांत्रिक दस्तऐवजांसाठी अधिकृत  कार्य करते.

विशेषतः सूक्ष्म कण (PM*), SO2 आणि NO2 यांच्या उत्सर्जनात घट करण्यासाठी नवीन आणि सुधारित रचना (रचनेतील कच्च्या मालाची अदलाबदल आणि कपात) असलेले फटाके/आतषबाजी :

कणांमध्ये किमान ३०% घट

किमान २०% पीएम घट आणि उर्वरित १०% वायू उत्सर्जन (रचनेवर आधारित उत्सर्जित वायूंचे वस्तुमान) किंवा वायू उत्सर्जनात (रचनेवर आधारित उत्सर्जित वायूंचे वस्तुमान) अधिक घट.

वरील सर्व कपात ही, दिलेल्या श्रेणीतील फटाक्यांच्या/आतषबाजीच्या पारंपरिक रचनेशी तुलना करूनच केली जाईल. धातू हे PM चा उपसंच आहेत

भारताच्या माननीय सर्वोच्च न्यायालयाने २०१७ मध्ये दिल्ली आणि एनसीआरमध्ये फटाक्यांच्या विक्रीवर बंदी घातली. या बंदीमुळे ५ लाख कुटुंबांचा रोजगार गेला आणि भारतीय फटाके उद्योगाच्या ६००० कोटी रुपयांच्या वार्षिक उलाढालीवर परिणाम झाला. न्यायालयाच्या आदेशाच्या पार्श्वभूमीवर, पर्यावरणाच्या समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी भारत सरकारच्या माननीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्र्यांनी कमी उत्सर्जन करणारे फटाके विकसित करण्याचे आवाहन केले. २०१९ मध्ये, सीएसआयआर-नीरीने पारंपरिक फटाक्यांच्या तुलनेत उत्सर्जनात सुमारे ३०% किंवा त्याहून अधिक घट न करता “नवीन सूत्रे” विकसित केली.

फटाक्यांच्या काही उदाहरणांमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश आहे:

मारून्स

बॉम्ब

फुलदाण्या

पेन्सिल

फुलझडी

रचनेतील इंधन आणि ऑक्सिडायझरचे प्रमाण अनुकूल करून, तसेच संरचनात्मक मजबुती आणि ज्वलन कार्यक्षमता सुधारण्यासाठी काही विशिष्ट रसायने/अभिक्रियाकारके पूरक म्हणून वापरून उत्सर्जनात घट साधण्यात आली. आणखी एक सुधारणा म्हणजे फटाक्यांच्या निर्मितीमध्ये बेरियम-व्यतिरिक्त क्षारांचा वापर करणे. बेरियम क्षारांच्या नकारात्मक पर्यावरणीय आणि आरोग्यावरील परिणामांमुळे भारतात त्यांच्यावर बंदी आहे.

नव्याने विकसित केलेले फॉर्म्युलेशन्स व्यावसायिकरित्या उपलब्ध करून देण्यात आले आणि भारतात बाजारात केवळ सीएसआयआर-नीरीने विकसित केलेल्या हरित फटाक्यांनाच परवानगी आहे. भारताच्या माननीय सर्वोच्च न्यायालयाने देखील संशोधन आणि विकास (R&D) व नवोन्मेषाद्वारे ३०% पेक्षा जास्त उत्सर्जन कपात करणाऱ्या उत्तम फॉर्म्युलेशन्सची शिफारस केली आहे.

ॲल्युमिनियम, सल्फर, पोटॅशियम नायट्रेट आणि पॉलिमर हायड्रोजेल यांच्या मिश्रणाने विकसित केलेल्या सेफ वॉटर रिलीझर (SWAS) या नवीन फॉर्म्युलेशनमुळे फटाक्याची कार्यात्मक अखंडता न गमावता प्रदूषणाची पातळी सुमारे ३०-३५% कमी झाली आहे.

फटाका फुटताना, फटाक्याच्या रचनेतील पॉलिमर हायड्रोजेल वातावरणात सोडले जाते आणि ते पारंपरिक फटाक्यांच्या तुलनेत सुमारे ३०% सूक्ष्म कण शोषून घेते. आणखी एक नवीन रचना आयर्न ऑक्साईड टाकून ज्वलनाची कार्यक्षमता सुधारण्याशी संबंधित आहे. सेफ थर्मिट (स्टार) रचनेच्या घटकांमध्ये सुमारे ४०% आयर्न ऑक्साईडचा समावेश असतो, ज्यामुळे फटाके फुटताना इंधनाचे कार्यक्षम ज्वलन होण्यास मदत होते.

दुसऱ्या एका नवीन SAFAL फॉर्म्युलेशनमध्ये झिओलाइट-आधारित सामग्रीच्या समावेशामुळे ॲल्युमिनियमचा वापर कमी होतो. या सर्व नवीन फॉर्म्युलेशन्सचे पेटंट घेण्यात आले आणि त्यांचे व्यापारीकरण करण्यात आले. विकसित केलेल्या सर्व हरित फटाक्यांच्या फॉर्म्युलेशन्समध्ये उत्सर्जनात विशिष्ट घट होते. उदाहरणार्थ, STAR-F Flower मध्ये PM10 आणि PM2.5 साठी अनुक्रमे ४५.५% आणि ३५.६% उत्सर्जन घट साध्य झाली.