भारतरत्न मौलाना अबुल कलाम आझाद आणि राष्ट्रीय शिक्षण दिनाचा महाराष्ट्र शासनाला विसर

 

 

आधुनिक भारतीय शिक्षण व्यवस्थेचे शिल्पकार

मौलाना अबुल कलाम आझाद हे केवळ एक राजकीय नेते किंवा स्वातंत्र्यसेनानी नव्हते, तर आधुनिक भारताच्या बौद्धिक व वैज्ञानिक पुनरुत्थानाचे ते शिल्पकार होते. स्वातंत्र्योत्तर काळात देशाला निरक्षरतेच्या अंधारातून बाहेर काढण्यासाठी त्यांनी शिक्षण क्षेत्रात दूरगामी क्रांती घडवून आणली:

`उच्च तंत्रज्ञान व संशोधन संस्था:` देशात उच्च तंत्रज्ञानाची मुहूर्तमेढ रोवणाऱ्या 'आयआयटी खरगपूर' (IIT Kharagpur) ची स्थापना मौलाना आझाद यांच्याच कार्यकाळात व पुढाकाराने झाली. तसेच 'आयआयएससी' (IISc) आणि 'सीएसआयआर' (CSIR) यांसारख्या वैज्ञानिक संशोधन संस्थांच्या बळकटीकरणात त्यांचे योगदान मोलाचे ठरले. `विद्यापीठ अनुदान आयोग (UGC):` उच्च शिक्षणाचा दर्जा राखण्यासाठी आणि विद्यापीठांमध्ये योग्य समन्वय प्रस्थापित करण्यासाठी त्यांनी 'विद्यापीठ अनुदान आयोग' (UGC) ची स्थापना केली. सांस्कृतिक संस्थांची उभारणी: भारतीय कला आणि संस्कृतीच्या संवर्धनासाठी 'संगीत नाटक अकादमी', 'ललित कला अकादमी' आणि 'साहित्य अकादमी' या शिखर संस्थांची पायाभरणी त्यांच्याच दूरदृष्टीतून झाली. आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक देवाणघेवाणीसाठी त्यांनी 'भारतीय सांस्कृतिक संबंध परिषद' (ICCR) चीही स्थापना केली. `मोफत व सक्तीचे शिक्षण:` १४ वर्षांखालील सर्व बालकांना मोफत आणि दर्जेदार प्राथमिक शिक्षण मिळाले पाहिजे, हा विचार त्यांनी स्वतंत्र भारतात आग्रहाने मांडला आणि तो धोरणात्मक पातळीवर अमलात आणला.

`साहित्यिक संपदा आणि अजरामर ग्रंथसंपदा`

मौलाना आझाद हे प्रख्यात विद्वान, विचारवंत आणि ओघवत्या शैलीचे लेखक व पत्रकार होते. त्यांच्या लेखणीने भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला वैचारिक धार दिली. त्यांनी लिहिलेली पुस्तके आजही जागतिक स्तरावर अभ्यासली जातात.  'इंडिया विन्स फ्रीडम' (India Wins Freedom): भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास, अंतर्गत घडामोडी आणि फाळणीच्या शोकांतिकेचे अत्यंत परखड व ऐतिहासिक विश्लेषण मांडणारा त्यांचा हा आत्मचरित्रात्मक ग्रंथ जगप्रसिद्ध आहे.

'तर्जुमान-उल-कुराण' (Tarjuman-ul-Quran): कुराणाचे तत्त्वज्ञान, मानवकल्याण आणि वैश्विक बंधुभाव विशद करणारा हा अत्यंत गाजलेला व विद्वत्तापूर्ण ग्रंथ आहे.

'तझकिरा' (Tazkirah): त्यांचे प्रारंभीचे जीवन आणि तात्त्विक चिंतनाचा प्रवास उलगडणारे हे महत्त्वाचे आत्मचरित्रात्मक पुस्तक आहे. याव्यतिरिक्त त्यांनी सुरू केलेली 'अल-हिलाल' (Al-Hilal) आणि 'अल-बलाग' (Al-Balagh) ही नियतकालिके ब्रिटिश साम्राज्याविरुद्ध जनजागृती घडवून आणणारी आणि हिंदू-मुस्लिम ऐक्य मजबूत करणारी ठरली.

भारतरत्न आणि सर्वोच्च राष्ट्रीय सन्मान

राष्ट्र उभारणी, शिक्षण आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांच्या ऐतिहासिक व अतुलनीय योगदानाचा गौरव म्हणून भारत सरकारने १९९२ मध्ये त्यांना देशाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार 'भारतरत्न' (मरणोत्तर) प्रदान करून सन्मानित केले. देशातील अनेक प्रमुख विद्यापीठे, सर्वोच्च राष्ट्रीय पुरस्कार आणि आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक उपक्रम त्यांच्या नावाने चालवले जातात. त्यांच्या याच अद्वितीय राष्ट्रसेवेचा गौरव म्हणून संपूर्ण देशात ११ नोव्हेंबर हा त्यांचा जन्मदिन 'राष्ट्रीय शिक्षण दिन' म्हणून अत्यंत आदराने साजरा केला जातो.

मागील ६ वर्षांपासून सातत्यपूर्ण उपेक्षा

एकीकडे केंद्र शासन आणि देशभरातील शिक्षणप्रेमी जनता ११ नोव्हेंबर हा दिवस राष्ट्रीय शिक्षण दिन म्हणून अभिमानाने साजरा करत असताना, पुरोगामी महाराष्ट्रात मात्र मागील ६ वर्षांपासून मौलाना आझाद यांच्या जयंतीला अधिकृत शासकीय परिपत्रकातून वगळले जात आहे. ही केवळ तांत्रिक चूक नसून, सलग ६ वर्षे एका भारतरत्न राष्ट्रनिर्मात्याचा विसर पडणे ही अत्यंत गंभीर व अक्षम्य उदासीनता आहे.

‘हॅप्पी टू हेल्प फाऊंडेशन’चा सातत्यपूर्ण पाठपुरावा

या उपेक्षेच्या विरोधात ‘हॅप्पी टू हेल्प फाऊंडेशन’ आणि ‘महाराष्ट्र राज्य जुनी पेन्शन हक्क संघटना’ यांच्या माध्यमातून आम्ही गेल्या सहा वर्षांपासून सातत्याने आवाज उठवत आहोत:

मौलाना आझाद यांच्या ऐतिहासिक योगदानाचा यथोचित सन्मान व्हावा, यासाठी मुख्यमंत्री सचिवालयाकडे वारंवार पत्रव्यवहार आणि प्रत्यक्ष निवेदने सादर केली गेली. सामान्य प्रशासन विभागाकडे (संदर्भ: परिपत्रक क्र. GAD-49022/50/2024-GAD, दि. १०.०१.२०२५) पाठपुरावा करून या गंभीर त्रुटीकडे लक्ष वेधण्यात आले.

मुख्यमंत्री कार्यालयाकडून आलेल्या उत्तरांचा आणि संदर्भांचा आधार घेऊन दरवर्षी आम्ही शासनाला या ऐतिहासिक जबाबदारीची आठवण करून दिली आहे. इतका प्रदीर्घ पाठपुरावा करूनही २०२६ च्या शासन निर्णयात पुन्हा त्याच चुकीची पुनरावृत्ती व्हावी, ही बाब शिक्षणप्रेमी व सामाजिक कार्यकर्त्यांच्या मनाला चटका लावणारी आहे.  महाराष्ट्र ही महात्मा जोतीराव फुले, सावित्रीबाई फुले, राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि कर्मवीर भाऊराव पाटील यांसारख्या शिक्षणमहर्षींची भूमी आहे. अशा पुरोगामी राज्यात देशाच्या पहिल्या शिक्षणमंत्र्याचा आणि भारतरत्न पुरस्काराने सन्मानित महान विचारवंताचा विसर पडणे हे राज्याच्या वैचारिक परंपरेला मुळीच शोभणारे नाही.

 

,देवेंद्र फडणवीस  (मुख्यमंत्री, महाराष्ट्र राज्य) यांनी या विषयात तातडीने वैयक्तिक लक्ष घालावे. सन २०२६ च्या तसेच येत्या २०२७ वर्षात अधिकृत दिनदर्शिकेत सुधारित शासन निर्णय जारी करून भारतरत्न मौलाना अबुल कलाम आझाद यांच्या जयंतीचा आणि राष्ट्रीय शिक्षण दिनाचा तात्काळ समावेश करावा, हीच समस्त शिक्षणप्रेमींची आग्रही मागणी आहे. राष्ट्रनिर्मात्यांचा योग्य सन्मान करणे ही केवळ औपचारिकता नसून, ती भावी पिढ्यांप्रती असलेली आपली नैतिक बांधिलकी आहे.