आयुष्याचा वेग वाढला, पण हृदयाला विश्रांती मिळाली का? जागतिक हृदय दिन विशेष

 

 

पहाटे कोंबडा आरवतो आणि गाव जागं होतं. कुणी गोठ्याकडे धाव घेतं, कुणी चुल पेटवतं, कुणी शेताची वाट धरतं. घरातली आई डबा बांधते, मुलांना शाळेसाठी उठवते आणि स्वतःचा चहा कधी थंड झाला, हे तिलाही कळत नाही.शहरातही चित्र फार वेगळं नाही. अलार्म वाजतो, मोबाईल हातात येतो, कामाचे संदेश सुरू होतात आणि दिवसाची धावपळ सुरू होते.सगळ्यांसाठी वेळ असतो…पण स्वतःसाठी?कदाचित नाही.एका साधारण मध्यमवयीन शेतकऱ्याला काही दिवसांपासून चालताना दम लागत होता. कधी छातीत जडपणा जाणवत होता. घरच्यांनी डॉक्टरांकडे जाण्याचा आग्रह केला. तो मात्र नेहमीप्रमाणे म्हणाला,“काही नाही… कामाचा थकवा आहे. दोन दिवस आराम केला की बरं वाटेल.”कामं सुरूच राहिली. पण एक दिवस शरीराने दिलेला इशारा दुर्लक्षित करता आला नाही.ही केवळ एका व्यक्तीची गोष्ट नाही. आपल्या आजूबाजूला अशा कितीतरी कथा आहेत. शरीर थांबण्याचा इशारा देत असताना आपण मात्र जीवनाच्या शर्यतीत धावत राहतो.आज २९ सप्टेंबर—जागतिक हृदय दिन.हा दिवस केवळ हृदयविकाराबद्दल माहिती देण्याचा दिवस नाही; तर आपल्या जगण्याच्या पद्धतीकडे पुन्हा एकदा पाहण्याची संधी आहे.हृदय आपल्यासाठी थांबत नाही.आपण झोपतो, हृदय झोपत नाही.आपण काम करतो, हृदय काम करत राहतं.आपण आनंदी असतो, दुःखी असतो, तणावात असतो तरी हृदय आपलं काम करतच राहतं.आपल्या शरीरातील प्रत्येक भागापर्यंत रक्त आणि ऑक्सिजन पोहोचवण्याचं काम ते अविरतपणे करत असतं.मग प्रश्न एवढाच की,आपल्यासाठी क्षणभरही न थांबणाऱ्या हृदयासाठी आपण दिवसातून काही मिनिटं थांबू शकतो का?आधुनिक जीवनशैलीचा वेग आज माणसाचं आयुष्य पूर्वीपेक्षा अधिक वेगवान झालं आहे. कामाचा ताण, सततची धावपळ, अपुरी झोप, व्यायामाचा अभाव, तंबाखू आणि धूम्रपान, असंतुलित आहार, वाढतं वजन आणि मानसिक ताण—या सगळ्या गोष्टी हृदयाच्या आरोग्यावर परिणाम करू शकतात.शारीरिक हालचाल कमी होत असताना मोबाईल आणि स्क्रीनसमोरचा वेळ मात्र वाढत चालला आहे.पूर्वी बाजारात जाण्यासाठी चालावं लागायचं; आज दारापर्यंत वाहन येतं.पूर्वी मोकळ्या वेळेत माणसं अंगणात, शेतात किंवा गावच्या रस्त्यावर चालायची; आज तोच वेळ स्क्रीनसमोर जातो.प्रगती झाली आहे, सुविधा वाढल्या आहेत; पण त्या सुविधांसोबत निष्क्रिय जीवनशैलीही वाढत आहे. हृदयविकाराबाबतचा सर्वात धोकादायक विचार कदाचित हाच आहे मला काही होणार नाही. हा गैरसमज …रक्तदाब वाढलेला असू शकतो, रक्तातील साखर वाढलेली असू शकते किंवा कोलेस्टेरॉल वाढलेलं असू शकतं; पण सुरुवातीला त्याची स्पष्ट जाणीव प्रत्येकाला होईलच असं नाही.म्हणून आरोग्य तपासणी म्हणजे आजार असल्याची खूण नव्हे.कधी कधी ती आजार होण्यापूर्वी सावध होण्याची संधी असते.आपल्या वय, कौटुंबिक इतिहास आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार रक्तदाब, रक्तातील साखर, कोलेस्टेरॉल, वजन आणि आवश्यक इतर तपासण्यांकडे लक्ष देणं महत्त्वाचं आहे.हृदयाची भाषा समजून घ्या छातीत दडपण किंवा वेदना, श्वास घेण्यास त्रास, अचानक घाम येणे, चक्कर येणे, मळमळ होणे किंवा वेदना हात, खांदा, जबडा अथवा पाठीकडे जाणे यांसारखी लक्षणे गंभीर असू शकतात.अशा वेळी “थोड्या वेळाने बरं होईल” म्हणून घरात बसणं धोकादायक ठरू शकतं.तातडीने वैद्यकीय मदत घेणं महत्त्वाचं आहे.कारण काही प्रसंगी उपचार मिळण्यास झालेला विलंबही अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.हृदयाची काळजी म्हणजे मोठी गोष्ट नाही हृदयासाठी आपण रोज काही साध्या गोष्टी करू शकतो. दररोज आपल्या क्षमतेनुसार शारीरिक हालचाल करणे.आहारात भाज्या, फळे आणि पौष्टिक पदार्थांना स्थान देणे.मीठ, साखर आणि अतितेलकट पदार्थांचं प्रमाण मर्यादित ठेवणे.तंबाखू आणि धूम्रपानापासून दूर राहणे.पुरेशी झोप घेणे.ताण कमी करण्यासाठी स्वतःसाठी वेळ देणे.आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे—शरीर देत असलेले संकेत दुर्लक्षित न करणे.हे बदल छोटे वाटतात.पण अनेकदा मोठ्या संकटापासून वाचवणारी सुरुवात अशाच छोट्या सवयींपासून होते. ग्रामीण भारतातील गावाकडच्या माणसासाठी आरोग्याचा प्रश्न आणखी वेगळा आहे.दिवसभर शेतात काम करणारा शेतकरी स्वतःला “आपण तर दिवसभर काम करतो” म्हणून व्यायामाची गरज नाही असं मानू शकतो. घरातील महिला मात्र दिवसभर घरकाम, पाणी भरणं, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळूनही स्वतःच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करू शकते.अनेकदा घरातील प्रत्येक व्यक्तीची काळजी घेताना घरातील स्त्री स्वतःला शेवटी ठेवते.आरोग्याबाबतची जागरूकता म्हणजे केवळ शहरातील जिम, महागडी तपासणी किंवा मोठमोठ्या आरोग्य मोहिमा नव्हेत.ती गावच्या चौकातून, शाळेतून, अंगणवाडीतून, आरोग्य केंद्रातून आणि प्रत्येक घरातून सुरू होऊ शकते.हृदयाला फक्त औषध नव्हे, सवयीही हव्यात आज आपण आजार झाल्यावर डॉक्टर, औषधं आणि रुग्णालय शोधतो.पण आरोग्य टिकवण्यासाठी डॉक्टरांची गरज पडण्यापूर्वीच आपण स्वतःशी संवाद साधायला हवा.मी काय खातो?मी किती चालतो?माझी झोप किती आहे?माझ्यावर किती ताण आहे?मी तंबाखू किंवा धूम्रपान करतो का?माझा रक्तदाब मला माहीत आहे का?माझ्या शरीराने दिलेला इशारा मी ऐकतोय का?हे प्रश्न साधे आहेत.पण कदाचित त्यांची उत्तरं आपल्या आयुष्याची दिशा बदलू शकतात.थोडं थांबूया…आपण आयुष्यभर धावत राहतो.पैशासाठी धावतो.यशासाठी धावतो.स्वप्नांसाठी धावतो.कुटुंबासाठी धावतो.पण या सगळ्या धावपळीत ज्याच्या जोरावर आपण हे सगळं करतो, त्या हृदयासाठी मात्र वेळ काढत नाही.म्हणून या जागतिक हृदय दिनी एक दिवस तरी स्वतःला विचारूया जग जिंकण्याच्या नादात मी माझं आरोग्य तर हरवत नाही ना?थोडं थांबूया.काही क्षण शांत बसूया.आपल्या शरीराचं ऐकूया.हृदयाची धडधड जाणवू देऊया.कारण हृदय आपल्याशी बोलत असतं…फक्त आपण ऐकायला थांबले पाहिजे.आयुष्याच्या शर्यतीत पुढे जाणं महत्त्वाचं आहे;पण त्या शर्यतीत हृदयाचा ठोका कायम राहणं त्याहून महत्त्वाचं आहे.या जागतिक हृदय दिनी एक संकल्प करूया हृदयासाठी वेळ देऊया, आरोग्यासाठी वेळ देऊया आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे स्वतःसाठी वेळ देऊया….

-परमेश्वर घुंगासे, जालना